دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

366

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

ميرزا را در سال 1885 م . خراب كنند ، چون تصور مىكرد اين عمارت براى ارتش روسيه پوشش تداركاتى مىدهد . خوشبختانه از مصلا اطلاعات مفصلى در دست است . مصلا داراى يك مسجد و يك مدرسه بود . اصطلاح مصلا به مسجدى اطلاق مىشد كه در بيرون ديوارهاى شهر ايجاد مىشد تا شهروندان و ساكنان پيرامون شهر در جشنها و اعياد مذهبى در آن گرد آيند . مسجد گوهرشاد داراى مصّلاى بسيار بزرگى بود و طورى طراحى شده بود كه محل مناسبى براى تجمع مردم در عيد قربان ( قربان بايرام ) و عيد فطر در آخر ماه رمضان باشد . اين مسجد فضاى مستطيلى 106 متر در طول و 64 متر در عرض را همراه با مناره‌اى بر روى پايهء هشت ضلعى در هر زاويه ، شامل مىشد . صحن داخلى با مساحت 52 متر در 49 متر از دو طاقگان دو طبقه و يك ايوان در وسط هر ضلع تشكيل شده بود . ولى دو ايوان كوچك مشرف بر ايوان عبادتگاه بود و اين تركيب‌بندى ايوان بزرگ آق‌سراى را در شهر سبز به ياد مىآورد . يكى از مشخصه‌هاى شگفت‌انگيز آن افزودن يك گنبدخانه كوچك در پشت گنبدخانه عبادتگاه بود . مدخل ورودى سمت شمال شرقى به بلندى ايوان عبادتگاه بود . آنچه امروزه ازاين مسجد به جا مانده ، يك مناره است . مناره‌هاى آن بسيار زيبا بوده است . قطر گلدسته كه در پايه نصف مىشود باعث باريكتر شدن شعاع آن شده است : يعنى ارتفاع آن هشت برابر قطر پايه آنست . قاببندهاى مربع و مستطيل رويه‌هاى چندضلعى پايه را تشكيل داده است . قاببندهاى سنگى كه روى آنها خطوط كوفى پيچيده در يك زمينهء اسليمى مارپيچى برجسته حكاكى شده ، به طرح بالا ضميمه شده است . سطح استوانه‌اى بالاى پايه چندضلعى با نوارهاى كاشى و پهناى متغيرى كه سه قرنيز مقرنسى آن را به بخشهاى لايه‌اى تقسيم كرده ، پوشانده شده است . يك قالب مرمرى باريك ، مثل صحن مسجد گوهرشاد در مشهد ، نوارهاى اصلى را با شبكه‌اى از كاشيهاى مرمرى به شكل ستاره‌هاى هشت‌پره‌اى ، قاببندى كرده است . آرايش سنجيده سطح مناره نوعى بداعت هنرى است چون يكى از ويژگيهاى اجراى آثار معمارى جنوب ايران و نيز ماوراءالنهر ، خاتم‌بندى آجر لعابدار در سطح آجر بىلعاب ، در شكلهاى هندسى و حركتهاى مارپيچى ، بود . نمىدانيم كه كداميك از بخشهاى عمارت اين مسجد كار قوام الدّين بوده است . ولى از نوشته‌هاى عبد الرزّاق سمرقندى چنين برمىآيد كه عمارت مدرسه را در شمال مسجد او ساخته است ( تكميل در سال 835 / 1432 م . ) . اين مدرسه با ايوان پلان چليپايى ساخته شد و مناره‌هاى زاويه‌اى مشرف بر نماى پيشين آن همراه با يك سرسراى ورودى طاقدار بود . ايوان عبادتگاه تا درون ديوار قبله امتداد داشت و خود محراب هم داراى يك اتاقك مستطيلى بود كه در ديوار تعبيه